Mizoramah High Sikul A Piang Ta! (Mizo High School Din Cham Pualin)
Kum 82 liam ta, kum 1944 February ni 25, Zirtàwpni kha Zofate tána ni chhinchhiah tlâk leh ni pawimawh tak a ni. Mi thahnemngai leh kan Mizo lalten hun eng emaw chen an lo sual tawh, Mizorama High Sikul din ve an tumnain hlawhtlinna a hmuh ní, Mizorama high sikul hmasa ber, Mizo High School hawn ní a ni. (A ní hi sawi dàn chi hnih a awm a: Rev. Dr. Zairema, KC Lalvunga leh J. Malsawma ten sikul hawn ní hi February 25, 1944 tiin an ziak a; School Annual Magazine, 1952-ah chuan February 22, 1944 tiin a inziak thung.) He sikul lo pian dàn hi a ngaihnawm a; din tùra lo beitute thawhrimna a zahawm hle mai. Anmahni zahna entír nán he thu ziak tláwm të hi an tán ka hlàn e.
High Sikul din phal lotu Bawrhsap AG McCall
Kum 1940 chho vêl atang khán kan mi thiam hmasate rilruah Mizorama high sikul din ve duhna a awm tan a. British sawrkar awpna hnuaia kan awm lai niin anni khân missionary-te kutah zirna lam chu an dah tawp a; Mizoten lehkha kan zir sàn kha tül an ti teh chiam lo; Bible leh hla bu chhiar kan thiam kha tâwk an ti viau.
Mizo zínga B.Sc. leh BD zir chhuak hmasa ber, Pu Zairema (Rev. Dr. Zairema) khân kum 1941-ah B.Sc. (Hons) a pass tawh a. Hun rei tak chhúng District Council hotu (a hnua MP), Pu Lalbuaia te leh mi thahnemngai dangte nèn, Aizawla private high sikul din chu an duh hle a ni. Anni pahnih hian khatih laia Bawrhsap, Major AG McCall chu lehkha them thawnin high sikul din an duh thu leh amah biak an duh thu an ziak a. Bawrhsap chuan a pisaah Pu Zairema chu a ko ta ngei a; dárkár chanve chhúng tehmeuh mai a’n àn khum tehrëng a nih kha!
“Nangni hian high sikul din in tum a maw? Black coated-gentlemen (inti lehkha zir sáng, chhawr tlâk si loh) Mizorama an tam kan duh lo!” AG McCall chuan a lo tih khum zêk mai! High Sikul din a remtih lohzia chu lehkhain a hrilh leh a; a copy pawh Assam Governor leh Chief Minister, Education Minister, Directorate of Public Instruction leh Hony. Inspector of Schools-te pawh a thawn tel. A remtih lohna chhan lian deuh deuhte chu: (1) School building an nei lo. (2) Zirtírtu thiam tâwk an awm lo ang. (3) He sikul zirtírna hian ram dang sikul zirtírna a tluk lo ang. (4) Sum an nei tâwk lo ang, tihte a ni.
Mipui leh lalte an tangrual tlat
Chuti chung chuan Lushai Students Association (LSA; tùna Mizo Zirlai Pawl ni ta) hruaitu—Pu R Buchhawna te, an General Secretary Pu Lalbuaia te, Pu Rochhunga te leh Young Lushai Association (YMA tih tâk) te chuan High Sikul din a nih theih nán an bei chhunzawm zêl tho a. Mizo officer awm chhun chhun leh mipui mai bâkah, khaw thenkhat lalte chuan high sikul din tuma hma latute chu an thláwpin an lamah an tang tlat a. High sikul din a nih theih nána phür zual Mizo lalte chu: Lalsailova (Kelsih), Lalluaia (Reiek), Awksarala (Phullen), Taikhuma (Pukpui), Ch. Ngúra (Chaltlang) leh Hrawva (Aizawl) te an ni.
Hemi hnu hian Bawrhsap McCall pawh a ném ta deuh a ni ang; a hàw dáwn hnaihah confidential report a ziak ta a. Head Clerk Pu Sainghinga’n Pu Zairema chu a chhiar rûktír a. Chuta a ziah chu, hetiang deuh hi a ni: “He mite hian High School din tumin min nawr min nawr dáwn a, phal mai ila ka ti a ni; amaherawhchu, (1) Naupang 100 aia tam an nei tùr a ni lo. (2) Zirtirtuten khawpui awm man an phût thei lo ang. (3) Sawrkar tui supply an phût thei lo ang. (4) An sikul mamawh sawrkar an dìl phal a ni lo ang.”
High Sikul din phaltu Bawrhsap MacDonald-a
Kum 1943-ah Maj. AG McCall chu a häw a; a hmunah ARH MacDonald-a a rawn awm a. (Scottish leh Irish zíngah Mc leh Mac hnam an awm hrang. McCall-a thlâktu kha MacDonald-a a ni.) Ani kha Mizo mipuite duhsak êm êmtu, sipai officer ni si pa taima zet mai, pa nèlawm tak, pa danglam tak a ni.
MacDonald-a’n Bawrhsap pisa a luah hnu lawkah Pu Buchhawna chuan Pu Lalbuaia chu Bawrhsap thar va dàwr tùrin a fuih a. Pu Lalbuaia chuan Pu MacDonald-a chu va biain mipuiin high sikul an mamawhzia a va sawi ta a. Chutah, a rin loh deuh maiin Pu MacDonald-a chuan, “E! High sikul in la nei na nge? Din thuai rawh u,” a lo ti ta mai a!
High sikul din a nih theih nána ngaihtuahna namén loa lo séngtute: Pu R Buchhawna te; Pi Lalsangpuii pa, Upa Thanga te; Pu Lalzarliana pa, Upa Rochhunga te; dàwrkai Upa Pachhunga te; Pu Lalbuaia teho chuan high sikul din dàn tùr chu an ngaihtuah chhunzawm zêl a. Kum 1943 kum tàwp lam, Pathianni tlaiah, Aizawl lal, Hrawva inah vàntláng hruaitute inko khâwmin kum 1944 kum tìr lama high sikul din chu an ti thlu ta a. A hming atán “North Lushai High School” an ti zet a; mahse, “Mizo High School” tiin an thlâk leh a ni.
Mizoramah High Sikul A Ding Ta!
Mizoram hmun hrang hrangah Aizawla high sikul din tum a nih thu chu a thang thuai a. Kum 1943 kum tàwpah Middle English Exam result a chhuak a. High sikul zawmna tùr Aizawla din a ni tùr chuan mipui a ti phür ngei mai. School Managing Committee te din fel a ni a; mission lam pawh—an dìl ngam loh mi thahnemngaiten an nawr chhuak thei chu—an phür thar hle bawk a.
Kum 1944, February 25, Zirtawpni a lo inher chhuak a. School Managing Committee te leh kohhran (mission) lam hruaitu te, YLA leh LSA hruaitu te leh mi thahnemngai za dáwn chuan, pawl VII zirlai tùr mi 55 hmaah, Senior Missionary Pu Mena (EL Mendus) chuan, Zofate mamawh êm êm, mi thahnemngaite sual chhuah, Mizorama high sikul hmasa ber, “Mizo High School” chu, Mission-in dispensary atána an sak, Mission Veng YLA Hall atána an hman zui tâk, Mission Veng Biak In thlangah chuan a hawng ta a ni.
Headmaster anga thawk tùrin sawrkarin Hony. Inspector of School anga a ruat, Rev DE Jones chu ruat a ni phawt a (Rev. Dr. Zairema ziah dàn); Mizo zínga Intermediate Arts (A.I./Class XII) pass tawh, Loch Printing Press (tùna Synod Press) manager-a tang lai, Pu Vankhuma chu zirtirtu tùra lâk chhuah niin Science zir miah lo khân a tùlna avàngin Science a zirtír a; class awm chhun Class VII Class master a ni bawk. Ani bâkah hian Pi Thari (Pu Samuel-a nupui)-in Arithmetic a zirtír a; Pi Zaii pawhin class an la thìn. Rev. Basil Jones B.A., B.D. chu Principal ang deuha awm a ni (KC Lalvunga ziah dàn). Ani hian Boys Middle English School enkawl pahin Class VII chu a hmui a, English Composition leh English History a zirtír. Pi Zaii’n Music (Staff notation) a zirtír bawk.
Kum 1944 kum tàwp lamah Sap ram atangin Rev. JM Lloyd leh Pi Te-i te an lo chhuak a. A kum leh 1945-ah páwl VIII din a lo tûl a; Rev. JM Lloyd chu Headmaster nghet tùra ruat a ni. Pi Te-i pawh hmeichhe sikula thawk chungin zirtírtua ruat tel a ni ve zêl a. Kum chanve hnuah Pu Zairema pawh BD zir zoin Mizoramah a lo chhuak ve leh a, ani hian Additional Mathematics a zirtír a; Mathematics zirtírtu thiama sawi Pu Lalhmuaka te, Pu Khawtinthanga leh Pu Lalbiakthanga te pawh zirtírtua lâk belh an ni ta zêl a ni. A hnu lama zirtírtute chu kan sawi vek séng tawh lo ni mai teh se.
Rilru a na vawng vawng mai!
Tùna Mac Donald Hill kan tih tláng hi Assam Rifles-in an enkawl thìn a; thingpui huan an nei thìn; chuvànga “Thingpui huan tláng” tih thin a ni. Mizo High School hian ram emaw hmun nghet emaw an la nei lo a; he lai tláng hi sikul ram atána Bawrhsap hnêna dìl en pawha an en ngam loh a ni. Mahse, Pu MacDonald-a chuan sikul ram atán a lo phal hle mai si a. Chutia sikul hmun atána an han en ta chu Assam Rifles lam hian an phal lo hle mai a. An chhuanlam pakhat chu: “Naupang tán a him lo, chand kan kahna a hnai si, kut palh an tuar ang,” tih a ni. Mahse, MacDonald-a chuan, “Chand an kah lai pawhin kawngpui a awm a, mi an kal zut zut a, kah palh an la awm ngai lo; atom bomb tih puah chhin an tum dáwn a nih ngawt loh chuan!” a ti ta tlat si! Assam Rifles lam chuan ui hle mah se Bawrhsap thu chu an hnial ngam si lo a. Mizo High Sikul ram atán he lai tláng pum pui hi a pe ta a. Kum 1949-ah Mission compound chhuahsanin he lai tlángah hian an insawn a. Ram petu, Bawrhsap MacDonald-a hming chawiin, “Mac Donald Hill” tih a ni ta a ni. Tûnah chuan, he high sikul ram chin hi a va zím ta si êm! A díl chhuaktute kha la dam se, an rilru a na ve ngawt ang le!
Inspector of schools lamin 1949 kum tàwp lamah sawrkara hlàn kai tùrin an rawn en dik a; kum 1950 kum tìrah Assam sawrkarin Mizo High School chu a la ta a. Headmaster, Rev. JM Lloyd pawh a hàw a lo ngai dáwn ta a; a aiah Mizo zínga Sap tawng thiam bera sawi fo, Pu Sangliana, BA (Hons), Pu Thangsailoa pa chuan kum 1950 kum thar ni-ah Headmaster hna a rawn zawm a. Ani kha inkhelh lam tui mi tak a ni. Zirtírtute leh zirlai naupangte chuan inkhelhna tùr field an awt ve ngang thìn.
Tùna “High Field” hi laih an rawt ta a. Páwl tinten a inchhâwkin dárkár hnih vêl an bung thìn. Hetih lai hian Lunglei kawng laih tan a ni a; Mizo High School zirlaite pawh kawng laiin, riak chhuakin an hnatláng nasa thìn hle. Assam sawrkar lam pawh a läwm hle a; kum tin field laihna tùr tanpuina pawh a rawn pe thìn.
Kum 1960 thleng khán zirlaiten field tùr hi an lai tauh tauh thìn a; mahse, chutia zirlaite tána han laih zawh chi rual a ni si lo a; a lai tùr an zawng ta a. Lei laih thiam làra lär, “Lei ka laih loh chuan ka sil thúm zêl!” ti mai thin, Patea, Chaltlang chu an ruai thei ta hlauh mai. Amah rawih nán, zirtírtuten an hlawh atanga zaa pathum (3%) an thawh khâwm thìn.
Chutiang taka zirlaite leh zirtírtu tangrualina an lo sah kuak, duat taka sikulin hei leh chen a lo enkawl tawh, July 23, 2025-a kan Chief Minister zahawm tak hoa High Level Committee-in GAD kuta a’n dah ta hmiah mai hi, he field lo laitute leh he sikula lo lût tawh leh lo thawk tawh, zirlai leh zirtirtute rilru nat dàn tùr chu sawiin a siak lo ang! “A ná asin! Tih theih leh sawi theih kan nei ve si lo a!” tih mai loh chu sawi ngaihna a awm lo a ni ta ber e!
Sawrkarin a duhsak záwng deuh leh a ngampa deuhtena sikul ram—tláng pum pui ni thìn, sah hêka sah têt a nih tawh ahnu hmanah, an field lehzêl pawh kan chhuh duh ta hi, “A mak êm êm mang e aw…” tih tlawk tlawk mai loh chu sawi tùr a awm ta lo!
Works cited:
Hrangkiauva. “Mizo High School Chanchin.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.
“Keimahni.” School Annual Magazine. 1952.
Lalkaisanga, John. “Zirlai Kristian Beihram Pawl leh Sport Lama Mizo High School Hnuhma.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.
Lalvunga, KC. “Mizo High School.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.
Malsawma, J. “Kum 60-na Jubilee Lawm Ang Aw.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.
Zairema, Rev. Dr. “Mizo High School Pian Lai Kha.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.
———. I Ni Min Pek Hi. Zorin Community. 2009.